सारलम्मा (सारक्का)
सम्मक्काची कन्या · कन्नेपल्ली वीर · जातरेत प्रथम येणारी गड्डे
सारलम्मा कोण आहे?
सारलम्मा — सारक्का म्हणूनही ओळखली जाते — ही सम्मक्का आणि पगिडिड्डा राजाची कन्या आहे. तिच्या आईप्रमाणेच सारलम्मानेही 13व्या शतकातील काकतीय राज्यकर्त्यांविरुद्धच्या युद्धात वीरत्वाने लढले, शरण जाण्यास नकार दिला, आणि कन्नेपल्ली गावाजवळ लढता लढता मृत्यू पावली. जातरेच्या वेळी तिचे पवित्र प्रतीक (अदेरालू — एक पवित्र मातीचे भांडे) कन्नेपल्लीहूनच मेडारमला आणले जाते.
मेडारम जातरेचे एक विशिष्ट वैशिष्ट्य: सारलम्माचे अदेरालू सम्मक्काच्या आधी गड्डेवर येते. कोया परंपरेनुसार मुलगी आईसाठी वाट तयार करते. हा जातरेने आई-मुलींच्या नात्याला दिलेला विशेष सन्मान आहे.
प्रथम येणारी
जातरेचा दिवस 1: सारलम्माचे अदेरालू कन्नेपल्लीहून येते. दिवस 2: सम्मक्का चिलुकलागुट्टाहून येते. मुलगी नेहमी प्रथम येते.
योद्धा
काकतीय सेनेशी लढत आईसोबत युद्धात सहभागी झाली. भाऊ जांपन्ना मेल्यावरही माघार घेतली नाही. कन्नेपल्लीजवळ वीरगतीने मृत्यू पावली.
पिवळ्या (बंदरू) रूपाची देवी
सम्मक्काचा रंग लाल (कुंकू). सारलम्माचा रंग पिवळा — बंदरू, हळद आणि केशरीचे मिश्रण. अदेरालू भांड्यावर हे सुवर्ण-पिवळे आवरण दिसते.
कन्नेपल्ली
सारलम्मा ज्या गावाजवळ लढली आणि मृत्यू पावली ते गाव. तिचे अदेरालू जातरांदरम्यान इथेच असते आणि दर दोन वर्षांनी मेडारमला मिरवणुकीत नेले जाते.
सारलम्माची कथा
जन्म आणि विवाह
सारलम्मा ही सम्मक्का आणि पगिडिड्डा राजाची ज्येष्ठ कन्या. तिने गोविंद राजाशी — कोंडयी गावाचा कोया नेता — विवाह केला. गोविंद राजू आणि नागुलम्मा (सारलम्माची बहीण) यांचीही जातरेत पूजा होते — त्यांचे प्रतीक कोंडयीहून, डुब्बागट्टा वड्डे पुजाऱ्यांनी आणले जाते.
युद्धात सहभाग
काकतीय राज्यकर्त्यांनी दुष्काळग्रस्त कोयांकडून कर मागितला तेव्हा सारलम्मा आईसोबत युद्धात उतरली. भाऊ जांपन्ना ज्या ओढ्यात बुडाला — आणि ज्याचे नाव त्यावरून पडले — तिथेही तिने माघार घेतली नाही. कन्नेपल्लीजवळ ती वीरत्वाने लढत मृत्यू पावली.
देवतारूपात पूजा
सारलम्माच्या मृत्यूनंतर कोया समाजाने तिला देवता म्हणून पूजणे सुरू केले. तिची आत्मा अदेरालूत वास करते असे मानले जाते. काका वड्डे पुजारी वंशाला — कन्नेपल्लीचे — तिच्या पूजेचा वंशपरंपरागत अधिकार आहे. ते प्रत्येक जातरेत अदेरालू मिरवणुकीत मेडारमला घेऊन येतात आणि दिवस 4 ला कन्नेपल्लीला परत नेतात.
सारलम्माची पूजा
सम्मक्काला कुंकू (शेंदूर) जसे विशेष आहे, तसे सारलम्माला बंदरू — हळद आणि केशरीचे सुवर्ण-पिवळे मिश्रण. पिवळा रंग सारलम्माचा आहे.
🌿 बंदरू अर्पण
सारलम्माच्या गड्डेवर हळद पावडर (बंदरू) अर्पण करणे हे देवी आणि तिची उपस्थिती धारण करणाऱ्या अदेरालू भांड्याचा सन्मान आहे.
👗 लाल कापड
सम्मक्काप्रमाणे सारलम्मालाही लाल कापड अर्पण केले जाते. परंपरेनुसार एक ब्लाउज पीस सम्मक्कासाठी आणि दुसरा सारलम्मासाठी — दोघींना एकत्र कापड घातले जाते.
🌾 बंगारम
शरीराच्या वजनाचे गूळ (बंगारम) अर्पण सारलम्माच्या गड्डेवरही होते. यात्रेकरू अनेकदा दोन्ही गड्ड्यांवर एकत्र अर्पण करतात — आई आणि मुलगी.
🎵 काका वड्डे पुजारी
सारलम्माच्या गड्डेवरील सर्व विधी कन्नेपल्लीच्या काका वड्डे वंशपरंपरागत पुजारी कुटुंबाद्वारे केले जातात — इतर कोणालाही हे करण्याचा अधिकार नाही.
सारलम्मा आणि सारक्का — दोन नावे
सारलम्मा हे औपचारिक, अधिकृत नाव. सारक्का हे जिव्हाळ्याचे, प्रेमाचे नाव — जे भक्त रोजच्या भाषणात वापरतात. दोन्ही नावे एकाच देवीची आहेत. तेलंगणा सरकार अधिकृतपणे उत्सवाला "सम्मक्का सारलम्मा जातरा" म्हणते. यात्रेकरू सामान्यपणे "सम्मक्का सारक्का जातरा" असेही म्हणतात. दोन्ही बरोबर आहेत — एक औपचारिक, दुसरे प्रिय.