कोया आदिवासी जमात
सम्मक्का जत्रेचे 800 वर्षांचे रक्षक · दंडकारण्य वनप्रदेश
कोया जमातीची ओळख
कोया हे मध्य भारतातील सर्वात प्राचीन आदिवासी समुदायांपैकी एक आहेत. त्यांचे मूळ निवासस्थान दंडकारण्य वनप्रदेश — आजच्या तेलंगणा, छत्तीसगड, ओडिशा, आंध्र प्रदेश आणि महाराष्ट्राच्या सीमावर्ती भागातील विस्तीर्ण जंगल — येथे आहे. भारतातील सुमारे 5 लाखांहून अधिक कोया लोकांपैकी सर्वाधिक लोक तेलंगणा आणि छत्तीसगडमध्ये राहतात. ते द्रविड भाषाकुलातील कोया भाषा बोलतात, जी तेलुगू भाषेशी जवळीक असली तरी एक स्वतंत्र भाषा आहे.
कोया समाज शेती, अरण्यउत्पादनांचे संकलन, मासेमारी आणि पारंपरिक हस्तकलेवर अवलंबून आहे. ते सामाजिकदृष्ट्या गण-कुटुंब-गाव या त्रिस्तरीय रचनेत संघटित आहेत. प्रत्येक गण (कुळ) चे स्वतःचे कुटुंबप्रमुख, त्यांचे स्वतःचे विधी, आणि वेगवेगळ्या कुळांमधील विवाहाचे काटेकोर नियम आहेत. कोया समाजाची ही गुंतागुंत आजही टिकून आहे आणि सम्मक्का जत्रेच्या वड्डे पुजारी प्रणालीला हीच सामाजिक रचना आधार देते.
कोया जमातीचा परिचय — पट्टी
| मूळ नाव | दोरला (कोया भाषेत स्वतःला म्हणतात); बाहेरून कोया, कोयतोर, कोयतुर |
|---|---|
| लोकसंख्या | सुमारे 5 लाख (भारतभरात); तेलंगणा-छत्तीसगडमध्ये बहुसंख्य |
| भाषा | कोया (द्रविड कुळातील); अनेकजण तेलुगू, हिंदी, मराठीही बोलतात |
| मुख्य निवास | तेलंगणा, छत्तीसगड, ओडिशा, आंध्र प्रदेश; काही महाराष्ट्र-गडचिरोलीतही |
| मुख्य व्यवसाय | शेती (तांदूळ, ज्वारी, बाजरी), वन उत्पादने, हस्तकला |
| धार्मिक परंपरा | आदिवासी अनिमिझम — निसर्ग, पूर्वज, स्थानिक देवता; हिंदू देवतांचे अंशतः समावेश |
| प्रशासकीय वर्गीकरण | अनुसूचित जमाती (Scheduled Tribe) — भारत सरकार |
सम्मक्का गाथा — चार महत्त्वाचे पैलू
🌳 जंगलातील जन्म
कोया मौखिक परंपरेनुसार, सम्मक्का अरण्यात एका वाघ आणि अस्वलाच्या मध्ये बसलेली अवस्थेत कोया शिकाऱ्यांना सापडली. तिला दैवी शक्तीची लहान मुलगी मानून त्यांनी तिला आपल्या गावात नेले — हे आजही आदिवासी संदर्भात देवी-जन्माचा महत्त्वाचा प्रतीक आहे.
👰 कोया प्रमुखाशी विवाह
सम्मक्का कोया जमात प्रमुख पगिडिद्दा राजू यांच्याशी विवाहित झाली. त्यांना दोन मुली (सारलम्मा, नागुलम्मा) आणि एक मुलगा (जंपण्ण) झाला. सर्वजण सम्मक्का जत्रेच्या कथेत मध्यवर्ती भूमिकेत आहेत.
⚔️ काकतीयांविरुद्ध बंडखोरी
दुष्काळामुळे कोया जमाती कर भरू शकल्या नाहीत. काकतीय राजाने सैन्य पाठवले. सम्मक्का आणि तिचे कुटुंब आदिवासींच्या वतीने उभे राहिले. लढाईत पगिडिद्दा राजू, जंपण्ण आणि सारलम्मा शहीद झाले.
🏔️ चिलकलगुट्टा अदृश्य
कुटुंब गमावल्यानंतरही सम्मक्काने एकट्याने काकतीय सैन्याशी लढा दिला. जखमी अवस्थेत ती चिलकलगुट्टा डोंगरात गेली, जिथे कोया परंपरेनुसार ती दैवी रूपात विलीन झाली. डोंगरावर तिचा फक्त कुंकवाचा करंडा सापडला.
वड्डे पुजाऱ्यांचा वंशपरंपरागत अधिकार
सम्मक्का जत्रेच्या विधी पार पाडण्याचा अधिकार पूर्णपणे कोया वड्डे पुजारी कुटुंबांकडे आहे — हे शतकानुशतकांचा वारसा आहे. काका वड्डे कन्नेपल्ली गावातून सारलम्माचा गद्दा आणतात. पेंक वड्डे पुनुगोंडला गावातून पगिडिद्दा राजूचा प्रतीक आणतात. दुब्बगट्टा वड्डे चिलकलगुट्टा डोंगरावरून सम्मक्काचा गद्दा आणतात — हा सर्वात गोपनीय आणि महत्त्वाचा विधी आहे.
वंशपरंपरागत असल्यामुळे हा अधिकार बाह्य व्यक्ती मिळवू शकत नाही. कुटुंबातील वडील आपल्या पुत्रांना थेट प्रशिक्षण देतात. कोणतीही लिखित पुस्तके किंवा संस्था नाहीत. ज्ञान केवळ बोलून, करून, पाहून शिकवले जाते. हा वारसा जिवंत राहण्यामागे संपूर्णपणे या वंशसातत्याचे योगदान आहे. एखादे कुटुंब परंपरा सोडले तर तो विधी कायमचा गमावला जाईल — म्हणूनच भारत सरकारच्या आदिवासी कल्याण मंत्रालयाने या कुटुंबांना संरक्षण आणि आर्थिक सहाय्य देण्याचा निर्णय घेतला आहे.
आधुनिक काळातील आव्हाने
अनेक आदिवासी समाजांप्रमाणेच कोया समाजही 20व्या आणि 21व्या शतकात वेगवान बदलांना सामोरे जात आहे. वनसंरक्षण कायदे, मोठे विकास प्रकल्प, आणि शहरीकरण यामुळे पारंपरिक उपजीविकेवर दबाव आला आहे. तरीही कोया समाजाने त्यांची भाषा, सांस्कृतिक ओळख आणि जत्रेशी संबंधित पवित्र अधिकार टिकवून ठेवले आहेत. भारतीय राज्यघटनेच्या पाचव्या अनुसूचीने त्यांना विशेष संरक्षण देऊ केले आहे आणि अनुसूचित जमातींसाठीचे शैक्षणिक आणि नोकरीतले आरक्षण उपलब्ध आहे.
सम्मक्का जत्रेला 1996मध्ये तेलंगणा सरकारने राज्य उत्सवाचा दर्जा दिल्यानंतर — आणि 2008 पासून केंद्रीय आदिवासी मंत्रालयाकडून आर्थिक सहाय्य मिळू लागल्यानंतर — कोया समाजाच्या सांस्कृतिक संरक्षणाला अधिकृत पाठिंबा मिळाला आहे. मेदारममधील आदिवासी संग्रहालय हे या पाठिंब्याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे — कोया संस्कृतीचे दस्तऐवजीकरण करणारी पहिली अधिकृत संस्था. भारतातील एका छोट्या आदिवासी समुदायाने आपली परंपरा 800 वर्षांपासून जशी जतन केली, तसा वारसा क्वचितच कुठे आढळतो.