सम्मक्का सारक्का जत्रेचा इतिहास

सम्मक्का सारक्का जत्रेमागचा इतिहास ही एक साधी आदिवासी कथा नाही — ही दक्षिण भारताच्या मध्ययुगीन इतिहासातील सर्वात महत्त्वाच्या जनप्रतिकाराच्या कथांपैकी एक आहे. 13 व्या शतकात, जेव्हा शक्तिशाली काकतीय साम्राज्य दक्षिण भारतातील अनेक प्रदेश आपल्या अधिकारात घेत होते, तेव्हा एटूरूनागारम जंगलात राहणाऱ्या एका छोट्या कोया आदिवासी कुटुंबाने त्यांच्याविरुद्ध बंड केले. त्या कुटुंबाची नेता म्हणजे सम्मक्का.

या पृष्ठावर सम्मक्का सारक्काच्या कथेचा संपूर्ण इतिहास मराठीत देत आहोत — सम्मक्काचा जन्म, तिचा विवाह, काकतीयांशी युद्ध, चिलकलगुट्टावर दैवी अंतर्धान, आणि या घटना कशा आजच्या भव्य द्विवार्षिक जत्रेत रूपांतरित झाल्या. महाराष्ट्रातून — विशेषतः नागपूर, अमरावती, यवतमाळ आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांतून — लाखो भाविक या जत्रेला येतात.

सम्मक्का कुटुंबाची संपूर्ण कथा

---

सम्मक्का सारक्का जत्रेची कथा 13 व्या शतकातील आहे, काकतीय राजवंशाच्या कारकिर्दीत. आदिवासी मौखिक कथेनुसार, सम्मक्का दैवी शक्ती असलेली आदिवासी स्त्री होती. तिला बालपणी एटूरूनागारम जंगलात वाघांमध्ये कोया शिकाऱ्यांनी आढळवले होते. शिकाऱ्यांनी तिला दैवी बालिका मानून आपल्या गावात आणले. ती सध्याच्या मुलुगू जिल्ह्यातील मेदारम प्रदेशातील कोया जमातीचे प्रमुख पगिडिद्दा राजू यांच्याशी विवाहित झाली.

सम्मक्का आणि पगिडिद्दा राजू यांना दोन मुली — सारक्का आणि नागुलम्मा — आणि जंपन्ना नावाचा एक मुलगा होता. सारक्काने गोविंदा राजूशी विवाह केला. हे कुटुंब एटूरूनागारम जंगलात शांततेने राहत होते, न्याय आणि करुणेने आपल्या आदिवासी समाजाचे नेतृत्व करत होते.

काकतीयांचा अन्याय आणि लढा

---

काकतीय शासकांनी जंगलात राहणाऱ्या आदिवासी समुदायांवर जड कर (कप्पम) लादला. जेव्हा आदिवासींना भीषण दुष्काळाचा सामना करावा लागला आणि ते कर भरू शकले नाहीत, तेव्हा सम्मक्का आणि तिच्या कुटुंबाने अन्यायकारक मागण्यांपुढे झुकण्यास नकार दिला.

काकतीय राजाने बंड दडपण्यासाठी मोठे सैन्य पाठवले. आता जंपन्ना वागू म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ओढ्याकाठी भयंकर युद्ध झाले. कोया योद्धे धनुष्यबाण आणि पारंपारिक शस्त्रांनी लढले. पगिडिद्दा राजू आणि जंपन्ना युद्धात धारातीर्थी पडले — जंपन्नाच्या रक्ताने ओढा लाल झाल्याचे स्थानिक परंपरा सांगते. सारक्का आणि नागुलम्माही शौर्याने लढल्या.

अखेरीस सम्मक्काने एकट्याने काकतीय सेनेशी लढाई केली. जखमी अवस्थेत ती चिलकलगुट्टा टेकडीत गेली. कोया लोकांनी तिचा शोध घेतला पण ती दिसली नाही — फक्त कुंकू भरिणी एका झाडाखाली आढळली, जी तिच्या दैवी स्वरूपाचे प्रतीक आहे.

जत्रेचा जन्म आणि आजचे महत्त्व

---

युद्धानंतर आदिवासी लोकांनी चिलकलगुट्टा टेकडीवर कुंकू भरिणी शोधली. सम्मक्का दैवात विलीन झाली असे मानून तिला देवी म्हणून पूजणे सुरू केले. सारक्कालाही देवीचा दर्जा दिला. ही पूजापद्धत पूर्णपणे कोया आदिवासी परंपरेनुसार आहे — वैदिक मंत्र नाहीत, संस्कृत श्लोक नाहीत, ब्राह्मण पुजारी नाहीत.

आज सम्मक्का सारक्का जत्रा कुंभमेळ्यानंतर भारतातील दुसरी सर्वात मोठी सभा आणि आशियातील सर्वात मोठा आदिवासी उत्सव आहे. 1996 मध्ये तेलंगणा सरकारने राज्य उत्सवाचा दर्जा दिला. महाराष्ट्रातून — नागपूर, अमरावती, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली जिल्ह्यांतून — लाखो भाविक येतात. नागपूर ते मेदारम अंतर सुमारे 380 किमी आहे, राज्य परिवहन बस आणि खाजगी वाहनांनी पोहोचता येते.

अधिक वाचा

---